KİŞİLİK BOZUKLUKLARI
Genel Kişilik Bozukluğu
A.Kişinin içinde yaşadığı kültürün beklentilerinden belirgin olarak sapan,süregiden bir içsel yaşantı ve davranış örüntüsü.Bu örüntü,aşağıdakilerden iki (ya da daha çok) alanda kendini gösterir:
1.Biliş (kendini,diğer insanları ve olayları algılama ve yorumlama yolları).
2.Duygulanım (duygusal tepkilerin aralığı,yoğunluğu,değişkenliği ve uygunluğu).
3.Kişilerarası işlevsellik.
4.Dürtü denetimi.
B.Süregiden,esneklikten yoksun bu örüntü,çok değişik kişisel ve toplumsal durumları kapsar.
C.Süregiden bu örüntü,klinik açıdan sıkıntıya ya da toplumsal,işle ilgili alanlarda ya da önemli diğer işlevsellik alanlarında işlevsellikte düşmeye yol açar.
D.Bu örüntü kalıcı ve uzun sürelidir ve başlangıcı en azından ergenlik ya da erken yetişkinlik dönemine uzanır.
E.Süregiden bu örüntü,başka bir ruhsal bozukluğun bir görünümü olarak ya da başka bir ruhsal bozukluğun bir sonucu olarak daha iyi açıklanamaz.
F.Süregiden bu örüntü,bir maddenin (örn.kötüye kullanılabilen bir madde,bir ilaç)ya da başka bir sağlık durumunun (örn.başı çarpma)fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanamaz.
A KÜMESİ KİŞİLİK BOZUKLULARI
Kuşkucu(Paranoid)Kişilik Bozukluğu
Şizogibi(Şizoid)Kişilik Bozukluğu
Şizötürü(Şizotipal)Kişilik Bozukluğu
B KÜMESİ KİŞİLİK BOZUKLUKLARI
Toplumdışı(Antisosyal)Kişilik Bozukluğu
Sınırda (Borderline)Kişilik Bozukluğu
Histonik Kişilik Bozukluğu
Özsever (Narsistik)Kişilik Bozukluğu
C KÜMESİ KİŞİLİK BOZUKLUKLARI
Çekingen Kişilik Bozukluğu
Bağımlı Kişilik Bozukluğu
Takıntılı-Zorlantılı(Obsesif-Kompulsif) Kişilik Bozukluğu
A KÜMESİ KİŞİLİK BOZUKLUKLARI
KUŞKUCU (PARANOID)KİŞİLİK BOZUKLUĞU
A.Aşağıdakilerden dördü(ya da daha çoğu ile belirli,erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan,başkalarının davranışlarını kötü niyetli olarak yorumlamak gibi,başkalarına karşı duyulan genel bir güvensizlik ve kuşkuculuk:
1.Yeterli bir temele dayanmadan,başkalarının kendisini sömürdüğünden,kendisine kötülük yaptığından ya da kendisini aldattığından kuşkulanır.
2.Arkadaşlarının ya da çalışma arkadaşlarının kendisine olan bağlılıkları ya da güvenilirlikleriyle ilgili yersiz kuşkularla uğraşıp durur.
3.Söylediklerinin kendisine karşı kullanılacağı korkusuyla başkalarına açılmak istemez.
4.Sıradan sözlerden ya da olaylardan,aşağılama ya da göz korkutma anlamı çıkartır.
5.Sürekli kin besler(aşağılamaları,incitmeleri ya da saygısızlıkları bağışlayıcı değildir).
6.Ortada bir neden yokken,başkalrının kimi davranışlarını ,kişiliğine ya da saygınlığına bir saldırı olarak algılar ve bunlara birden öfkeyle karşılık verir ya da karşı saldırıya geçer.
7.Eşinin ya da cinsel birliktelik yaşadığı kişinin,kendisine bağlılığıyla (sadakatıyla)ilgili,yineleyici,yersiz kuşkuları vardır.
B.Yalnızca şizofreni,ikiuçlu bir bozukluk ya da psikoz özellikleri gösteren depresyon bozukluğunun gidişi sırasında ortaya çıkmaz ve başka bir sağlık durumunun fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanamaz.
NOT:Şizofrenin başlangıcı öncesinde tanı ölçütleri karşılanıyorsa,”hastalık öncesi”deyişini ekleyin,”kuşkucu kişilik bozukluğu (hastalık öncesi)”.
ŞİZOGİBİ(ŞİZOİD)KİŞİLİK BOZUKLUĞU
A.Aşağıdakilerden dördü( ya da çoğu)ile belirli,erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan,toplumsal ililşkilerden kopma ve kişilerarası ortamlarda duygularını kısıtlı gösterme yaygın örüntüsü:
1.Ailenin bir üyesi olmak için de olmak üzere,ne yakın ilişkilere girmek ister,ne de yakın ilişkilerden hoşlanır.
2.Neredeyse her zaman tek başına etkinlikte bulunmayı yeğler.
3.Bir başkasıyla cinsel yakınlaşmaya,duysa bile,çok az ilgi duyar.
4.Alsa bile,çok az etkinlikten zevk alır.
5.Birinci derece akrabaları dışında yakın arkadaşları ya da sırdaşları yoktur.
6.Başkalrının övgülerine ya da yergilerine aldırmaz.
7.Duygusal olarak soğuktur,kopuktur ya da tekdüze bir duygulanımı vardır.
B.Yalnızca şizofreni,ikiuçlu bir bozukluk,psikoz özellikleri gösteren depresyon bozukluğu ya da otizm açılımı kapsamında bozukluğun gidişi sırasında ortaya çıkmaz ve başka bir sağlık durumunun fizyolojiyle ilgili etkilerine bağlanamaz.
NOT:Şizofreninin başlangıcı öncesinde tanı ölçütleri karşılanıyorsa,”hastalık öncesi” deyişini ekleyin,”şizogibi kişilik bozukluğu (hastalık öncesi)”.
ŞİZOTÜRÜ(ŞİZOTİPAL)KİŞİLİK BOZUKLUĞU
A.Aşağıdakilerden beşi (ya da daha çoğu)ile belirli,erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan,yakın ilişkilerde birden bir rahatsızlık duyma ve yakın ilişkiye girme yeterliğinin düşük olması ile kendini gösteren toplumsal ve kişilerarası eksikliklerin yanı sıra bilişsel ve algısal çarpıtmalar ve sıradışı davranışlar ile giden yaygın bir örüntü:
1.Alınma düşünceleri(alınma sanrılarını kapsamaz).
2.Altkültürel değerlerle uyumlu olmayan ve davranışları etkileyen,alışılagelmişin çok dışında inançlar ya da büyüsel düşünme(örn.boş inançlar,geleceği görebilme gücü olduğuna inanma,uzaduyum(telepati) ya da “altıncı his; çocuklarda ve gençlerde,olabilirliği olmayan düşlemler ya da düşünsel uğraşlar).
3.Olağandışı algısal yaşantılar,bunun içinde bedensel yanılsamalar da vardır.
4.Yadırganacak denli olağana aykırı , düşünce ya da konuşma(örn. belirsiz, çevresel, eğretilemeli [metaforik],çok ayrıntılı ya da basmakalıp)
5.Kuşkuculuk ya da kuşkucu düşünceler.
6.Uygunsuz ya da kısıtlı duygulanım.
7.Yadırganacak denli olanağa aykırı,alışılagelmişin dışında ya da sıradışı davranış ya da görünüm.
8.Birinci derece akrabalarının dışında yakın arkadaşlarının ya da sırdaşlarının olmaması.
9.Yakınlaşmayla azalmayan aşırı bir toplumsal kaygıya,kendisiyle ilgili olumsuz değerlendirmelerden çok kuşkucu korkular eşlik eder.
B.Yalnızca şizofreni,ikiuçlu bir bozukluk,psikoz özellikleri gösteren depresyon bozukluğu,psikozla giden başka bir bozukluk ya da otizm açılımı kapsamında bozukluğun gidişi sırasında ortaya çıkmaz.
NOT:Şizofreninin başlangıcı öncesinde tanı ölçütleri karşılanıyorsa,”hastalık öncesi” deyişini ekleyin,”şizotürü kişilik bozukluğu (hastalık öncesi)”.
B KÜMESİ KİŞİLİK BOZUKLUKLARI
TOPLUMDIŞI(ANTİSOSYAL)KİŞİLİK BOZUKLUĞU
A.Aşağıdakilerden üçü (ya da daha çoğu)ile belirli,15 yaşından beri süregelen,başkalarının haklarını umursamayan ve çiğneyen yaygın bir örüntü:
1.Tutuklanmasına yol açan yineleyici eylemlerde bulunmakta belirli olmak üzere,yasal yükümlülüklere uymama.
2.Sık sık yalan söyleme,takma adlar kullanma ya da kişisel çıkarı ya da zevki için başkalarını dolandırma ile belirli düzmecilik(sahtekarlık).
3.Dürtüsellik ya da geleceğini tasarlamama.
4.Sık sık kavga dövüşlere katılma ya da başkalarının hakkına el uzatma ile belirli olmak üzere sinirlilik ve saldırganlık.
5.Kendisinin ya da başkalarının güvenliğini umursamama.
6.Sürekli bir işinin olmaması ya da parasal yükümlülüklerini yerine getirmeme ile belirli,sürekli bir sorumsuzluk.
7.Başkasını incitmesi,başkalarına kötü davranması ya da başkasından çalması durumunda aldırmazlık gösterme ya da yaptıklarına kendince bir kılıf uydurma ile belirli olmak üzere vicdan azabı çekmeme (pişmanlık duymama).
B.Kişi en az 18 yaşındadır.
C.15 yaşından önce davranım bozukluğu olduğuna ilişkin kanıtlar vardır.
D.Toplumdışı davranışlar yalnızca şizofreni ya da ikiuçlu bozukluğun gidişi sırasında ortaya çıkmamıştır.
SINIRDA(BORDERLİNE)KİŞİLİK BOZUKLUĞU
Aşağıdakilerden beşi (ya da daha çoğu)ile belirli,erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan,kişilerarası ilişkilerde,benlik algısında ve duygulanımda tutarsızlık ve belirgin dürtüsellik ile giden yaygın bir örüntü:
1.Gerçek ya da imgesel bir ayrılıp gidilmeden(terk edilmeden)kaçınmak için çılgınca çaba gösterme(Not:Beşinci tanı ölçütü kapsamına giren intihar ya da kendine kıyım davranışını burada kapsamayın.)
2.Gözünde aşırı büyütme(göklere çıkarma) ve yerin dibine sokma uçları arasında gelip giden,tutarsız ve gergin kişilerarası ilişkiler örüntüsü.
3.Kimlik karmaşası:Belirgin ve sürekli,tutarsız bir benlik algısı ya da kendilik duyumu.
4.Kendine kötülüğü dokunabilecek en az iki alanda dürtüsellik(örn.para harcama,cinsellik,madde kötüye kullanımı,güvensiz araba kullanma,tıkınırcasına yeme).(Not:Beşinci tanı ölçütü kapsamına giren intihar ya da kendine kıyım davranışını burada kapsamayın).
5.Yineleyici intihar davranışaları,girişimleri ya da göz korkutmaları ya da kendine kıyım davranışları.
6.Duygudurumda belirgin bir tepkiselliğin olmasına bağlı olarak duygulanımda tutarsızlık(örn.yoğun dönemsel disfori,kolay kızma ya da genellikle birkaç saat,ancak seyrek olarak birkaç günden daha uzun süren bunaltı).
7.Süreğen bir boşluk duygusu.
8.Uygunsuz,yoğun bir öfke ya da öfkesini denetlemekte güçlük çekme(örn.sık sık kızgınlık gösterme,sürekli öfkeli olma,sık sık kavgaya karışma).
9.Zorlanmayla ilintili,gelip geçici kuşkucu düşünceler ya da ağır çözülme belirtileri.
HİSTRİYONİK KİŞİLİK BOZUKLUĞU
Aşağıdakilerden beşi (ya da daha çoğu) ile belirli,erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan,aşırı duygusallık ve ilgi çekme arayışı ile giden yaygın bir örüntü:
1.İlgi odağı olmadığı durumlarda rahatsız olur.
2.Başkalarıyla olan etkileşimleri,cinsel yönden,ayartıcı,kışkırtıcı ya da baştan çıkartıcı,uygunsuz davranışlarda belirlidir.
3.Birden değişen,yüzeysel(sığ)duygular gösterir.
4.İlgi çekmek için sürekli olarak dış görünümünü kullanır.
5.Gereğinden çok etkilemeye yönelik ve ayrıntıdan yoksun bir konuşma biçimi vardır.
6.Yapmacık davranır,gösteriş yapar ve duygularını abartılı gösterir.
7.Kolay etki altında kalır.
8.İlişkilerin,olduğundan daha yakın olması gerektiğini düşünür.
ÖZSEVER (NARSİSTİK)KİŞİLİK BOZUKLUĞU
Aşağıdakilerden beşi(ya da daha çoğu) ile belirli,erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan,büyüklenme(düşlemlerde ya da davranışlarda ),beğenilme gereksinimi ve eşduyum yapamama ile giden yaygın bir örüntü:
1.Büyüklenir(örn.başarılarılarını ve yeteneklerini abartır;gösterdiği başarılarla oransız bir biçimde,üstün biri olarak görülme beklentisi içindedir).
2.Sınırsız başarı,güç,zeka,güzellik ya da yüce bir sevgi düşlemleriyle uğraşır durur.
3."Özel" ve eşi,benzeri bulunmaz biri olduğuna ve ancak özel ya da üstün diğer kişilerce (ya da kurumlarca)anlaşılabileceğine ve ancak onlarla ilişki kurması gerektiğine inanır.
4.Çok beğenilmek ister.
5.Hak ettiği duygusu içindedir(özellikle kayırılacak bir tedavi göreceğine ya da her ne istiyorsa yapılacağına ilişkin anlamsız beklentiler içinde olma).
6.Kendi çıkarı için başkalrını kullanır(kendi amaçlarına ulaşmak için başkalarından yararlanır).
7.Eşduyum yapamaz.Başkalarının duygularını ve gereksinimlerini anlamak istemez.
8.Sıklıkla başkalrını kıskanır ya da başkalarının kendisini kıskandığına inanır.
9.Başkalarına saygısız davranır,kendini beğenmiş davranışlar ya da tutumlar sergiler.
C KÜMESİ KİŞİLİK BOZUKLUKLARI
ÇEKİNGEN KİŞİLİK BOZUKLUĞU
Aşağıdakilerden dördü(ya da daha çoğu)ile belirli,erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan,toplum içinde çekingenlik,yetersizlik duyguları ve olumsuz değerlendirmeye aşırı duyarlılık ile yaygın bir örüntü:
1.Eleştirilme,onaylanmama ya da dışlanma korkuları yüzünden,kişisel ilişki kurmayı gerektiren işle ilgili etkinliklerden kaçınır.
2.Sevecenliklerini kesin olarak bilmedikçe insanlarla ilişkiye girmek istemez.
3.Utandırılacağı ya da alay edileceği korkusu yüzünden yakın ilişkilerde tutuk davranır.
4.Toplumsal durumlarda,eleştirilme ya da dışlanma düşünceleriyle uğraşıp durur.
5.Yetersizlik duyguları yüzünden yeni kişilerle birarada bulunduğu ortamlarda çekingen davranır.
6.Kendisini toplumsal yönden beceriksiz,kişisel acıdan çekiciliği olmayan biri olarak ya da başkalarından aşağı görür.
7.Utandırıcı olabileceği düşüncesiyle,kişisel birtakım girişimlerde bulunmayı göze alma ya da herhangi yeni bir etkinlikte bulunma konusunda genellikle isteksiz davranır.
BAĞIMLI KİŞİLİK BOZUKLUĞU
Aşağıdakilerden beşi (ya da daha çoğu)ile belirli,erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan,boyun eğici ve yapışkan davranışlara ve ayrılma korkularına yol açan,ilgilenilme gereksinmesi ile giden yaygın bir örüntü:
1.Başkalarından çok öğüt ve güvence almadıkça gündelik kararlarını vermekte güçlük çeker.
2.Yaşamının çoğu önemli alanında,kendisinin yerine başkalarının sorumluluk almasına gereksinir.
3.Desteklerini çekecekleri ya da kabul görmeyeceği korkusuyla,başkalaıyla aynı görüşte olmadığını söylemekte güçlük çeker.(Not:Cezalandırılmaktan gerçekçi bir biçimde korkmayı bu kapsamda değerlendirmeyin).
4.Kendi başına bir işe girişmekte ya da bir iş yapmakta güçlük çeker(isteğinin ya da yapacak gücünün olmadığından çok kendi yargılarına güvenemediğinden ya da yapabileceğine inanmadığından).
5.Başkalarından bakım ve destek sağlayabilmek için,hoş olmayan işleri yapmaya gönüllü olmaya dek giden ölçüde aşırı uçlara gider.
6.Kendisine bakılamayacağına ilişkin aşırı korkuları yüzünden,tek başına kaldığında kendisini rahatsız ya da çaresiz hisseder.
7.Yakın bir ilişkisi sonlandığında,bir bakım ve destek kaynağı olarak,ivedilikle başka bir ilişki arayışı içine girer.
8.Kendi kendine bakmak durumunda bırakılacağı korkularıyla,gerçekçi olmayan bir biçimde uğraşır durur.
TAKINTILI-ZORLANTILI(OBSESİF-KOMPÜLSİF) KİŞİLİK BOZUKLUĞU
Aşağıdakilerden dördü(ya da daha çoğu)ile belirli,erken erişkinlikte başlayan ve değişik bağlamlarda ortaya çıkan,esnekliği azaltan,açık yürekli olmaktan uzaklaştıran ve verimliliği düşüren,düzenlilik,eksiksizlik,düşüncelerini ve kişiler arası ilişkilerini denetim altında tutma uğraşlarıyla giden yaygın bir örüntü:
1.Yapılan etkinliğin başlıca amacını gözden kaçıracak denli ayrıntılar,kurallar,sıralama,düzen,örgütleme ya da tasarlamayla uğraşıp durur.
2.İşin bitirilmesini güçleştirecek denli eksiksiz yapma uğraşı içindedir(örn.kendsine özgü aşırı katı ölçüler karşılanmadığı için bir tasarıyı tamamlayamaz).
3.Boş zaman etkinliklerini (eğlenme-dinlenme uğraşlarını) ve arkadaşlıklarını dışlayacak denli kendini işe ve üretken olmaya verir(açık parasal gereksinim ile açıklanamaz).
4.Aşırı doğrucudur,duyunçludur(vicdanlıdır)ve erdem,aktöre(ahlak ya da dinsel özdeşim ile açıklanamaz).
5.Özel bir değeri olmasa bile,eskimiş,yıpranmış ya da değersiz nesneleri elden çıkaramaz.
6.Başkalarının tam kendisinin yapacağı gibi yapacaklarına inanmadıkça,görev dağılımı ya da işbirliği yapma konusunda isteksizlik gösterir.
7.Hem kendisi,hem de başkaları için çok elisıkıdır(pintidir);parayı,başa gelebilecek korkunç durumlar için biriktirilmesi gereken bir nesne olarak ggörür.
8.Hiç esnemez(katıdır)ve hep ayak direr(inatçıdır).
